Ortografía

Acentuación

O acento gráfico en galego ten tres funcións principais:

1. Indicar cal é a sílaba tónica, segundo as regras xerais de acentuación.
2. Marcar a existencia de hiato, cando dúas vogais en contacto pertencen a sílabas distintas.
3. Diferenciar palabras, mediante o acento diacrítico.

1. Regras xerais de acentuación

2. Excepcións e casos especiais

3. Ditongo e hiato

O acento para marcar o hiato

Cando unha vogal aberta (a, e, o) e unha vogal pechada (i, u) están en contacto, pero a maior intensidade recae na vogal pechada, colócase acento sobre esta vogal para indicar que hai hiato.

Isto quere dicir que as dúas vogais pertencen a sílabas diferentes.

4. O acento diacrítico

O acento diacrítico serve para diferenciar palabras que se escriben igual ou case igual, mais que teñen significado ou función gramatical distinta.

Na maior parte dos casos, cando a diferenza é entre vogal aberta e vogal pechada, acentúase a forma con vogal aberta.

5. Outros casos especiais de acentuación

Ademais das regras xerais de acentuación, cómpre ter en conta algúns casos especiais.

6. Estranxeirismos e latinismos

As palabras tomadas doutras linguas seguen, cando están adaptadas ao uso común, as regras xerais de acentuación do galego.

7. Palabras de acentuación problemática

Algunhas palabras presentan dúbidas frecuentes porque non coinciden sempre coas formas equivalentes doutras linguas ou porque a súa sílaba tónica non resulta evidente.

Resumo final acentuación

• Agudas: acentúanse se rematan en vogal, -n, -s ou -ns: irmán, revés, paspáns.
• Graves: acentúanse se rematan en consoante distinta de -n ou -s: túnel, cáliz, tórax.
• Esdrúxulas: acentúanse sempre: lámpada, frigorífico.
• Ditongos decrecentes finais: normalmente non levan acento en palabras agudas: papeis, xudeus, bacallau.
• Hiatos: acentúase a vogal pechada tónica: lúa, país, saúdo, muíño.
• Monosílabos: non levan acento, agás nos casos de acento diacrítico: nós, vós, é, dá, só.
• Verbo + pronome: a forma resultante acentúase coma unha soa palabra: recibíraa, fixéronllela.
• Interrogativos e exclamativos: que, quen, cal, onde, cando, como, canto non levan acento en xeral; só se acentúan para evitar ambigüidades.
• Compostos: os compostos soldados perden o acento do primeiro elemento; os compostos con guión conservan a acentuación de cada parte.
• Adverbios en -mente: non levan acento por seren graves rematados en vogal: facilmente, inutilmente; mais consérvase o acento se se omite -mente no primeiro elemento: cómoda e facilmente.
• Estranxeirismos: seguen as regras xerais: vermú, rímmel, hándicap, módems, bíceps.

Os signos de puntuación

Os signos de puntuación serven para organizar o texto escrito, marcar pausas, indicar relacións entre ideas e representar determinadas entoacións da fala. Este apartado pertence á ortografía, aínda que tamén se relaciona coa expresión escrita e coa organización sintáctica do discurso.

1. A coma [,]

A coma indica unha pausa breve dentro dunha oración.

Úsase a coma

1. Para separar os elementos dunha enumeración, agás os que van unidos por conxuncións como e ou ou.

   • O barco trouxo hoxe fanecas, xurelos, sardiñas, douradas e robalizas.

2. Para introducir aclaracións ou incisos.

   • Xoán, o irmán de Cristina, volveu onte da súa viaxe.

3. Cando se inverte a orde lóxica da oración.

   • Aos trece anos, meu avó marchou para a Arxentina.

4. Para indicar que se omitiu ou suprimiu un verbo.

   • Eu teño vinte e dous anos; Mónica, dezanove.

5. Para separar o vocativo, é dicir, o nome da persoa á que nos diriximos.

   • Pénsao ben, Carme, que é unha decisión moi difícil.

6. Para separar lugar e data, ou números enteiros e decimais.

   • A Coruña, 28 de decembro de 2005.
   • Custa 3,25 euros.

7. En ocasións, para marcar unha pausa antes, e ás veces despois, dalgunhas conxuncións ou conectores: pero, mais, non obstante, aínda así, polo tanto, daquela, porque, aínda que...

   • Xa aforrei doce euros, aínda así, non teño suficiente para mercar ese DVD.

Nunca se usa coma

Non se usa coma para separar o suxeito e o predicado.

• Incorrecto: *Os alumnos, fan o exame.
• Correcto: Os alumnos fan o exame.

2. O punto e coma [;]

O punto e coma indica unha pausa de duración media, maior ca a da coma e menor ca a do punto.

Úsase o punto e coma

1. Para separar elementos dunha enumeración cando dentro deles xa hai algunha coma.

   • Esta é a aliñación: de porteira Xoana; na defensa Clara, Lucía, Neves e Iria; na media Paula, Ana, Marta e Inés; na dianteira Carme e Tareixa.

2. Para separar proposicións xustapostas, especialmente cando nelas xa se usou a coma.

   • O neno, eufórico, saltou e berrou; o seu equipo acababa de marcar un gol.

3. Diante de conxuncións ou conectores como non obstante, mais, pero, en cambio, así que, polo tanto, daquela..., especialmente en oracións longas.

   • Os xogadores preparáronse intensamente durante todo o mes; non obstante, os resultados non foron os que o adestrador agardaba.

3. Os dous puntos [:]

Os dous puntos indican unha pausa semellante á do punto e anuncian unha información que vén despois.

Úsanse os dous puntos

1. Para introducir ou citar textualmente as palabras de alguén.

   • Entón el dixo: «Voume, que é tarde».

2. Para dar comezo a unha enumeración.

   • As provincias galegas son: A Coruña, Lugo, Ourense e Pontevedra.

3. No encabezamento ou saúdo das cartas.

   • Querida amiga:

4. Para introducir a causa, consecuencia ou conclusión do que se acaba de dicir.

   • Medroume moito o pelo: teño que ir cortalo.

4. O punto [.]

O punto indica unha pausa forte na lectura. Despois de calquera clase de punto escríbese maiúscula.

Tipos de punto

• Punto e seguido: separa oracións dentro dun mesmo parágrafo.
• Punto e á parte: pecha un parágrafo cando o texto continúa noutra liña.
• Punto final: conclúe un texto.

Exemplo:

O Arsenal de Londres acaba de fichar o dianteiro galego Xurxo Bouza. Este xogador foi, na última tempada, un dos máximos goleadores das ligas europeas.

Segundo o seu novo adestrador, todos confían en que o club londiniense acade grandes éxitos coa contribución da nova fichaxe.

5. Os puntos suspensivos [...]

Os puntos suspensivos serven para indicar que unha oración queda interrompida ou en suspenso.

Úsanse os puntos suspensivos

1. Para interromper unha oración expresando temor, dúbida, reticencia, intriga ou emoción.

   • Non sei... Non sei... Xa veremos.

2. Para indicar que unha enumeración está incompleta ou queda aberta.

   • Os principais escritores galegos firmaron ese manifesto: Manuel Rivas, Suso de Toro, Xosé Carlos Caneiro...

3. Para indicar que se evita unha palabra malsonante.

   • Non te quero ver diante. Vai á m...!

4. Para sinalar a eliminación de parte dun texto que se cita, normalmente entre parénteses.

   • Que din os rumorosos (...) ao raio transparente do prácido luar?

Despois dos puntos suspensivos

Despois dos puntos suspensivos pódese escribir calquera outro signo de puntuación, agás o punto.

• Cando decidas a marca, o modelo, a cor..., acompáñote a buscar coche.

6. Os signos de interrogación [?] e exclamación [!]

Os signos de interrogación e exclamación empréganse na escrita para marcar a entoación interrogativa ou exclamativa.

Interrogación

Úsase o signo de interrogación para marcar onde remata unha pregunta.

• Cando volves?
• Fostes á festa?

Exclamación

Úsase o signo de exclamación para marcar onde remata unha exclamación.

• Que sorpresa!
• Estou farto!

Usos especiais

1. Para facilitar a lectura e evitar ambigüidades, pódese marcar o inicio da pregunta ou da exclamación cos signos ¿ ou ¡.

   • Eu quedo, ¿ou queres que marche?
   • ¿Eu quedo, ou queres que marche?

2. Se se suceden varias preguntas ou exclamacións, poden separarse por comas. Neste caso, só a primeira comeza por maiúscula.

   • Onde estabamos?, que sitio estraño era aquel?, a onde nos levaran?

3. Se se consideran elementos independentes, non levan comas e cada oración comeza con maiúscula.

   • Onde estabamos? Que sitio estraño era aquel? A onde nos levaran?

4. Despois do signo de interrogación ou exclamación non se escribe punto.

5. O signo de interrogación entre parénteses pode indicar dúbida sobre un dato.

   • Ese escritor emigrou a Cuba en 1912 (?)

6. O signo de exclamación pode duplicarse para reforzar a expresividade.

   • Calade xa!!

Resumo final puntuación

1. Coma: pausa breve, incisos, enumeracións, vocativos e elisións.
2. Punto e coma: pausa media, útil en oracións longas ou enumeracións complexas.
3. Dous puntos: introducen citas, enumeracións, saúdos ou explicacións.
4. Punto: pausa forte; organiza oracións, parágrafos e final de texto.
5. Puntos suspensivos: suspensión, interrupción, enumeración aberta ou omisión.
6. Interrogación e exclamación: marcan a entoación interrogativa ou exclamativa; despois deles non se escribe punto.

Grupos consonánticos problemáticos: l / r

En galego hai palabras que presentan dúbidas entre os grupos consonánticos con l e con r: bl/br, cl/cr, fl/fr, gl/gr, pl/pr.

Cómpre evitar tanto a castelanización como as falsas formas diferencialistas. Nalgúns casos a forma galega leva r; noutros, conserva l. A mellor estratexia é fixarse nas familias léxicas e nos contrastes máis frecuentes.

Formas con r

Formas con l

Contrastes útiles

Exemplos de uso

• As flores da glorieta que está enclavada no centro da cidade non son gladíolos.
• Non paran de recrutar empregados novos porque os tratan como escravos.
• Explicareiche con moito pracer cal é a clase de obrigas que tes que cumprir.
• As pregarias formaban un clamor na igrexa.
• Fixouse nunha blusa branca moi ben dobrada, pero quedáballe frouxa.
• O xograr que tocaba a frauta na Praza Maior estaba moi fraco.
• Contrataron un suplente para suplir o experto que manexa o soprete.
• Comprei un anel de prata e platino na pratería que hai no chafrán do edificio.
• Se queres preitear non podes fraquear, pero tamén cómpre que sigas as regras.
• Esas plantas que medran á beira da praia son unha auténtica praga.

Uso de b e v

En galego, a oposición entre b e v é fundamentalmente ortográfica, xa que na pronuncia común non adoita haber diferenza clara entre estes dous sons. Por iso cómpre memorizar a escrita das palabras e atender ás súas familias léxicas.

Algunhas palabras frecuentes escríbense con v:

Outras palabras frecuentes escríbense con b:

Cómpre prestar especial atención ás palabras que poden confundirse por influencia doutras linguas ou pola pronuncia: avogado, varrer, voitre, vermello, mais bolboreta, marabilla, polbo ou móbil.

Uso de h

O h en galego é unha letra muda, é dicir, non se pronuncia. Por iso a súa presenza ou ausencia depende da tradición gráfica e da etimoloxía da palabra. Non se pode deducir sempre pola pronuncia, polo que cómpre fixarse na forma correcta das palabras.

Algunhas palabras levan h inicial:

Outras palabras non levan h, aínda que poida haber dúbidas:

Tamén aparecen palabras con h interior, como inhala­dor, desinhibida, vehemencia, vehículo, menhir, moher ou anhelar. Convén lembrar que o feito de escribirse con h non modifica a pronuncia.

Uso de x, s, ll e i

O x pode representar en galego dous sons diferentes: o son fricativo prepalatal xordo /ʃ/, como en caixa ou xeira, e tamén o grupo /ks/ en moitas palabras cultas, como texto, exceso, anexo, conexo ou convexo.

Cómpre prestar atención a tres grupos de dúbidas frecuentes:

• a oposición entre x e s;
• a interferencia entre x e ll;
• a falsa correspondencia entre x e i.

Esquema final

O -l- e o -n- intervocálicos

En galego-portugués perdéronse historicamente moitos -l- e -n- intervocálicos. Por iso, no galego actual hai numerosas palabras patrimoniais que xa non conservan esas consoantes: saír, voar, lagoa, colmea, abelá etc.

Porén, moitas palabras cultas, semicultas ou incorporadas máis tarde á lingua si conservan o l ou o n intervocálicos: sala, abandonar, escena, emocionar, organismo, zona etc.

Esta diferenza explica a existencia de familias léxicas irregulares e de pares léxicos: palabras que proceden da mesma orixe, mais que evolucionaron de maneira distinta na forma e, ás veces, tamén no significado.

Palabras que conservan -l- ou -n- intervocálicos

Moitas palabras conservan o l ou o n intervocálicos porque son cultas, semicultas ou entraron na lingua cando xa non operaba o proceso fonético de perda destas consoantes.

Pares léxicos

Os pares léxicos son palabras emparentadas historicamente, mais con evolución diferente. A forma patrimonial adoita perder o l ou o n intervocálicos; a culta ou semiculta adoita conservalos.

Formas patrimoniais e cultas case intercambiábeis

Ás veces a forma patrimonial e a forma culta son próximas no significado, mais tenden a especializarse: unha pode usarse máis como adxectivo e outra como substantivo.

Familias léxicas irregulares con n ou sen n

Familias léxicas irregulares con l ou sen l

Sufixos e terminacións

No referente aos sufixos e terminacións, o galego adopta solucións propias. Algunhas coinciden co portugués, outras co castelán ou con outras linguas románicas, mais hai casos en que cómpre prestar especial atención para evitar interferencias ou formas pouco recomendables.

1. Terminacións -ble / -bel

As dúas solucións son correctas: -ble e -bel. Porén, cómpre manter a coherencia: se se escolle unha das dúas opcións, debe empregarse de maneira sistemática no texto.

Tamén son posíbeis as dúas familias:

2. Terminacións -aría / -ería

As dúas formas son correctas nalgúns casos, mais cómpre dar preferencia a -aría, por ser a solución maioritaria no galego medieval.

Os substantivos formados co sufixo -mento manteñen a vogal da conxugación do verbo de que proceden.

4. Terminacións cultas -se, -ite e -te

As terminacións -se, -ite e -te aparecen en palabras cultas procedentes do grego. Son todas de xénero feminino.

Non pertencen a este grupo, malia remataren en -is, palabras como: adonis, clítoris, chasis, chotis, gratis, iris, oasis, maquis, sífilis, tenis.

5. Terminacións -de, -dade, -tade, -edade e -idade

A terminación latina vogal + -tem resólvese en galego como -de.

O sufixo latino -tatem dá lugar a -dade ou -tade.

As variantes -edade e -idade distribúense así:

6. Terminacións -eo / -eu, -ao / -au e -ea

As terminacións -eo / -eu e -ao / -au presentan diferenza fonética real e non son intercambiábeis.

Algunhas palabras manteñen as terminacións latinas -us e -um, porque non se senten completamente incorporadas á lingua. Outros cultismos, en cambio, adáptanse con -o.

8. Terminación -e

Rematan en -e moitas palabras patrimoniais e cultismos adaptados sen nasal final.

9. Terminacións -ancia, -encia, -iencia, -uencia, -cia, -cio, -zo, -za, -ción, -sión e -zón

Nas palabras cultas, o galego adoita conservar as terminacións -ancia, -encia, -iencia e -uencia, en coincidencia co portugués e co castelán.

A forma Galicia é a denominación oficial do país e a maioritaria na expresión oral e escrita moderna. Galiza tamén é unha forma lexitimamente galega, documentada na época medieval e recuperada no galego contemporáneo.

Nalgunhas palabras, o galego conserva formas coincidentes co portugués e diferentes do castelán.

Cómpre distinguir estes pares:

Nas palabras cultas mantéñense -ción e -sión.

10. Terminación -nte

A terminación -nte permite formar adxectivos ou substantivos sobre a base dun verbo.

11. Terminacións -iño / -iña e -ino / -ina

Nas palabras patrimoniais, a terminación latina -inum / -inam deu en galego -iño / -iña, que é tamén a forma típica do diminutivo. En cambio, os préstamos e cultismos adoitan conservar -ino / -ina.

Algunhas palabras rematan en -ero / -era e non en -eiro / -eira.

Esquema final de terminacións

Numerais: letra, cifra e numeración romana

Numeración romana

Úsase sobre todo en:

• Séculos e milenios: século XI, milenio II.
• Reis, emperadores e papas: Afonso X, Xoán XXIII.
• Partes dunha obra: volume II, Libro IV, escena XI.
• Congresos, xornadas e certames: IX Congreso.
• Datas en inscricións, monumentos ou placas: MMX.
• Dinastías: XVIII dinastía.

Idea clave

En xeral, úsase letra para cantidades pequenas, aproximadas ou integradas no discurso; úsase cifra para datos exactos, técnicos, seriados ou documentais; e úsase numeración romana en contextos tradicionais, históricos, institucionais ou de ordenación formal.