Gramática

O xénero dos substantivos

Hai substantivos que presentan un único xénero gramatical. Noutros casos, o xénero pode variar mediante cambios formais, mediante sufixos ou mesmo mediante palabras distintas.

Substantivos e adxectivos variables

Os substantivos e adxectivos variables diferencian o masculino e o feminino mediante distintos procedementos: cambio vocálico, engadido de vogal, modificación da terminación, sufixación ou uso dunha palabra diferente.

Pares léxicos e substantivos de forma común

Algúns nomes non forman o feminino por flexión, senón mediante unha palabra diferente. Outros presentan unha única forma para os dous xéneros e a diferenza vén marcada polo artigo ou polos modificadores.

O número dos substantivos

A formación do plural depende da terminación da palabra. A regra xeral é engadir -s, mais existen comportamentos específicos nos nomes rematados en -l, -s, -r, -z e nos compostos.

Plural dos substantivos compostos

Nos substantivos compostos cómpre diferenciar entre os que forman unha soa palabra e os constituídos por dúas ou máis palabras.

Os graos do adxectivo

O adxectivo pode aparecer en grao positivo, comparativo ou superlativo.

• O positivo expresa unha calidade sen comparala nin intensificala: un texto claro, unha explicación precisa.
• O comparativo establece unha comparación entre dous elementos.
• O superlativo expresa unha calidade nun grao máximo ou moi elevado.

Uso de ca, coma, que, como e do que

A escolla da partícula comparativa depende do segundo termo da comparación.

Contraccións con ca

A partícula comparativa ca pode contraer co artigo determinado. As formas contraídas son equivalentes ás formas analíticas, aínda que convén non confundilas coas contraccións da preposición con.

Cómpre lembrar tamén que ca non contrae coa preposición a nin coas contraccións ó/ao, á, ós/aos, ás:

• Quéreme máis a min ca a ti.
• Prefiro ir a Lugo ca á Coruña.
• Prefiro ir a Vigo ca ao Grove.

A forma que non funciona só como partícula comparativa; tamén pode ter outros valores, como conxunción completiva ou causal. Cando ten eses valores non pode ser substituída por ca:

• Díxome que o caso xa estaba resolto.
• Non: *Díxome ca o caso xa estaba resolto.

O superlativo

O superlativo pode ser relativo ou absoluto. O relativo destaca unha calidade dentro dun conxunto; o absoluto intensifica a calidade sen comparala explicitamente cun grupo.

Comparativos e superlativos sintéticos

Algúns adxectivos presentan formas sintéticas, propias de rexistros formais ou cultos, aínda que tamén poden alternar con formas analíticas segundo o contexto.

Esquema final

O artigo

O artigo é un determinante que acompaña o substantivo e concorda con el en xénero e número. En galego hai artigos determinados e indeterminados, que presentan formas simples e tamén formas contraídas con algunhas preposicións.

Contraccións do artigo determinado

O artigo determinado contrae coas preposicións a, con, de, en, por e coa partícula comparativa ca.

Non se deben confundir as contraccións de ca + artigo coas de con + artigo:

Exemplos:

• É máis rápido cós / ca os amigos.
• Veu cos amigos.
• Gústame máis esta proposta cá / ca a anterior.
• Falou coa anterior directora.

Contraccións do artigo indeterminado

O artigo indeterminado contrae coas preposicións con, de e en cando funciona como determinante.

Cando un, unha, uns, unhas teñen valor pronominal, a contracción con con non se representa na escrita:

• Si: Está vivindo cunha rapaza de Ourense.
• Non: Con unha abóndame.

Usos do artigo determinado cos posesivos

Co posesivo, o artigo determinado é normalmente obrigatorio:

• a miña casa
• o teu libro
• os nosos amigos
• as súas propostas

Hai, con todo, algúns contextos en que o artigo pode faltar.

Usos do artigo con nomes propios e topónimos

Cando o topónimo leva artigo, este contrae coa preposición:

• Viviu moitos anos no Brasil.
• Naceu na Laracha.
• Veu da Coruña.

Para respectar os títulos de obras, publicacións ou cabeceiras, pode empregarse o apóstrofo:

• Veu publicado en A Nosa Terra.
• Veu publicado en n’A Nosa Terra.

Artigo en expresións temporais

Locucións coa preposición a

Algunhas locucións coa preposición a levan artigo e outras non.

Outros usos con artigo

• Con partes do corpo e obxectos persoais adoita empregarse o artigo: doeume a cabeza, lavou as mans, perdín a chave.
• Tamén é normal con substantivos como casa, cama, clase e misa: chegou tarde á clase, foi á misa.
• Despois de todos, ambos e entrambos emprégase artigo: foron todos os nenos; doíanlle ambas as dúas mans.
• Co interrogativo que pode aparecer o artigo: Contáronmo. —O que?; Chama o médico. —O cal?
• Cando o substantivo indica algo xa coñecido: Deulle o libro que pedira.
• Cos numerais ordinais que acompañan un pronome persoal tónico: Vós os dous pasades primeiro.

Outros usos sen artigo

• En frases prepositivas: díxomo de verdade; é unha muller de palabra.
• Nas enumeracións: comprou libros, lapis e papel.
• Nas aposicións explicativas: Castelao, escritor e político, está enterrado...

Outras observacións

• O artigo non contrae coa preposición se non forma parte da mesma unidade sintáctica: Antes de a rapaza chamar, xa sabían que pasaba algo.
• A forma arcaizante El só se conserva en fórmulas como El Rei e El Señor.

Esquema final

Os pronomes determinantes

Os pronomes determinantes poden funcionar como determinantes dun substantivo ou substituír un sintagma nominal. Inclúense neste grupo os posesivos, demostrativos, numerais, indefinidos, relativos, interrogativos e exclamativos.

Os posesivos

Os posesivos indican relación de pertenza, vinculación ou referencia respecto das persoas gramaticais. Concordan co elemento posuído en xénero e número.

Valores especiais do posesivo

Os demostrativos

Os demostrativos sitúan o referente respecto da persoa que fala, da que escoita ou dun terceiro punto de referencia. Teñen formas masculinas, femininas e neutras.

Contraccións dos demostrativos

Coas formas neutras:

As formas con outro tamén se contraen:

Valores especiais dos demostrativos

• Aquel pode funcionar como palabra comodín co significado de xeito, graza, motivo ou interese: Ten moito aquel para bailar.
• Aquela pode significar coidado, interese, atención ou escusa: Pon moita aquela no seu traballo.
• Existen os verbos aquelar e aqueloutrar, con sentidos moi xerais como amañar, arranxar, apañar ou resolver.
• Daquela pode ter valor adverbial ou conxuntivo:
  • Valor adverbial: Daquela viviamos en París.
  • Valor consecutivo: Daquela, non virás?.

Os numerais

Os numerais poden ser cardinais, ordinais, multiplicativos, partitivos ou colectivos.

Os numerais cardinais escríbense separados a partir de vinte e un: trinta e tres, corenta e catro, cento vinte e sete. Na fala, porén, adoitan pronunciarse nunha soa unidade fónica.

A partir de 10.º, os ordinais poden substituírse polos cardinais:

• o xogador vinte e dous
• o xogador número vinte e dous

Non deben substituírse por partitivos:

• Mellor: o xogador vinte e dous.
• Evitar: *o xogador vinte e dousavo.

A partir de décuplo, os multiplicativos adoitan formarse engadindo ao cardinal a palabra veces:

• Sei o dobre ca ti.
• Pero: Sei doce veces máis ca ti.

Os colectivos funcionan como substantivos: un par de ollos, unha ducia de ovos, un cento de persoas. Tamén poden funcionar como substantivos numerais como cento, millón, billón e trillón.

Os indefinidos

Os indefinidos expresan cantidade, identidade ou referencia imprecisa.

Observacións sobre algúns indefinidos

• Abondo e dabondo poden empregarse con valor semellante: Hai cartos abondos para a túa voda; Hai cartos dabondo para a túa voda.
• Algún e algunha non se empregan en oracións negativas: Non me deu ningunha solución, non *Non me deu solución algunha.
• En contextos negativos pode empregarse ningún antes ou despois do substantivo: Non me deu ningún exemplo; Non me deu exemplo ningún.
• Calquera é invariable. Son incorrectas formas como *calquer, *calesquera, *calesquer ou *calqueira.
• Ren e res equivalen a nada e úsanse en contextos negativos, normalmente como complemento directo: Non vexo nada / ren / res.
• Cadaquén significa ‘cada persoa, cada un’: Cadaquén ten que amañar os seus asuntos.
• Quenquera equivale a ‘calquera persoa’ e é forma máis literaria: Dixo que quenquera que viñese sería ben recibido.
• Tal e tales aparecen en construcións moi propias da lingua: Pois eu estiven alí e non vin tal; Pois eu sigo dicindo que si hai tal; Non ía tal; Si tal, que ben me soubo.
• Como variante de ambos os dous pode empregarse ambos e dous: Agora viven ambos e dous na Coruña.
• Os máis pode equivaler a os demais: Aprobei eu só porque os máis non estudaron.

Contraccións dos indefinidos

Relativos, interrogativos e exclamativos

Os interrogativos e exclamativos non levan acento gráfico de maneira xeral para se distinguíren dos relativos, pois a diferenza apréciase polo contexto. En casos de ambigüidade, pode empregarse o acento para desfacer dúbidas:

• Dime que queres = dime que si queres.
• Dime qué queres = dime que cousa queres.

Observacións sobre quen

• Quen só se refire a persoas e é invariable.
• Leva normalmente o verbo en singular: Non sei quen che dixo iso.
• Pode aparecer con plural cando vai co verbo ser: Direiche quen son eses lacazáns.
• Non se emprega *quenes: As persoas que fixeron isto non están moi asisadas.

Expresións con quen

Observacións sobre onde

O relativo onde precisa un antecedente que indique lugar:

• A aldea onde criei...
• O lugar onde nos atopamos...

Non é correcto empregar en + onde:

• Mellor: O cárcere en que estivemos...
• Evitar: *O cárcere en onde estivemos...

Esquema final

Os pronomes persoais

Os pronomes persoais poden ser tónicos ou átonos. Os tónicos teñen acento fonético propio e poden funcionar como suxeito ou aparecer precedidos de preposición. Os átonos non teñen acento propio e precisan apoiarse no verbo.

Pronomes tónicos

Observacións sobre os pronomes tónicos

• As formas de terceira persoa contraen coas preposicións de e en: del, dela, deles, delas; nel, nela, neles, nelas.
• As formas nós e vós teñen valor xeral; nosoutros/as e vosoutros/as son formas máis delimitadas ou excluíntes. Ante a dúbida, é preferible empregar nós e vós.
• Con nós e vós precedidos da preposición con, empréganse connosco e convosco. Se hai unha determinación posterior, mantéñense con nós e con vós: veu connosco, mais veu con nós os dous; falou convosco, mais falou con vós as dúas.
• A forma *elo non existe en galego como pronome. Debe substituírse polos demostrativos neutros isto, iso ou aquilo: por iso, non *por elo.

Pronomes átonos

Contraccións dos pronomes átonos

Cando coinciden un complemento indirecto e un complemento directo, prodúcense contraccións.

O pronome de terceira persoa en función de complemento directo

As formas de terceira persoa de complemento directo varían segundo o elemento que precede o pronome.

O pronome de segunda persoa singular: te e che

As formas te e che non son equivalentes:

• te funciona como complemento directo.
• che funciona como complemento indirecto.

Para comprobar o uso, pódese substituír pola terceira persoa:

• lle → che: Non lle gusta → Non che gusta.
• o/a → te: Non o vin → Non te vin.

Outra proba é pasar a oración a pasiva. Se o pronome pode ser suxeito da pasiva, é complemento directo e corresponde te:

• Non te vin → Ti non fuches visto por min.
• Non che gusta non admite esa transformación.

O pronome de terceira persoa en función de complemento indirecto

O complemento indirecto de terceira persoa ten unha forma para singular e outra para plural:

Tamén:

• Compreille un coche á túa nai.
• Compreilles un coche aos teus pais.

O pronome reflexivo

O pronome reflexivo emprégase cando o suxeito realiza e recibe a acción. Porén, en galego non todos os verbos que en castelán aparecen como pronominais deben levar pronome reflexivo.

Algúns verbos cambian de significado segundo leven ou non pronome reflexivo:

O pronome reflexivo ten función de complemento directo, polo que non pode aparecer se xa hai un complemento directo expreso:

• Mellor: Lavei as mans.
• Evitar: *Laveime as mans.
• Mellor: Queimaches un dedo.
• Evitar: *Queimácheste un dedo.

Tampouco debe empregarse con valor causativo:

• Mellor: Mandou facer un traxe / Fixéronlle un traxe.
• Evitar: *Fíxose un traxe con valor de ‘mandou facer un traxe’.

Son tamén interferencias frecuentes construcións como *darse unha ducha, *tomarse un descanso, *darse a volta, *levarse o premio, *gañarse a vida, *non mo creo cando reproducen usos alleos ao galego.

Esquecer, acordar, lembrar e recordar

Estes verbos admiten varias construcións:

• Esquecín o libro.
• Esqueceume o libro.
• Esquecinme do libro.

Tamén:

• Aínda acordo aqueles tempos.
• Aínda me acordo daqueles tempos.
• Aínda lembro aqueles tempos.
• Aínda me lembran aqueles tempos.
• Aínda recordo aqueles tempos.

Colocación do pronome átono

O pronome átono pode ir despois do verbo ou antes del. A posición depende do tipo de oración e dos elementos que preceden o verbo.

O pronome átono nunca encabeza unha oración:

• Mellor: Quérelo?
• Evitar: *O queres?

Elementos que adoitan provocar anteposición

• Negación: non, nunca, tampouco, xamais.
• Dúbida: acaso, disque, probablemente, posiblemente, quizais, seica, talvez, igual.
• Limitación: só, apenas, case, simplemente, unicamente, soamente.
• Tempo: xa, sempre, aínda, axiña, deseguida, enseguida, cedo, tarde.
• Outros: velaquí, velaí, algures, tamén, mesmo, ata, si.
• Indefinidos antepostos: algo, alguén, ambos, entrambos, calquera, mesmo, todo.

Exemplos:

• Pouco te fixas en min.
• Moito me faltas.
• Bastante che sinto.
• Algo che faría.
• Mellor vos sería non ir.
• Peor lle pasou a meu tío.
• Mal lle vexo eu o negocio.
• Os que se queren, ben se saben entender.
• Só lle berrei.
• Case me descobre.
• Xa o sabes.
• Sempre vos vexo.
• Axiña me calo.
• Tamén cho dixen a ti.

A pausa e a colocación do pronome

Se hai pausa entre o elemento anteposto e o verbo, o pronome adoita ir posposto:

• Sinceramente cho digo.
• Sinceramente, colleume de sorpresa.

Algúns adverbios admiten pausa ou non, con diferenza de matiz:

• Aí sábese que houbo unha cidade.
• Aí che van unhas cantigas.
• Aquí quedouche un paquete.
• Aquí che quedou un paquete.

Logo, agora e sequera

Tamén poden admitir ou non pausa, con diferenza de significado:

• Iso logo cho fago = axiña.
• Iso fágocho logo = fareicho despois.
• Agora me tes contigo = axiña.
• Agora tesme contigo = agora si, xa me tes contigo.
• Sequera lévanos á festa = cando menos lévanos.
• Sequera nos levará á festa = cando menos, levaranos.

Colocación nas perífrases verbais

Dativo de solidariedade

O dativo de solidariedade é un trazo característico do galego. Emprégase sobre todo na fala e en rexistros informais para implicar afectivamente o interlocutor no que se di, amosando proximidade, confianza ou cortesía.

Peculiaridades do dativo de solidariedade

• Non se pode usar cando o interlocutor é o suxeito da oración.
• Eliminar o dativo de solidariedade non cambia a estrutura básica da oración.
• A forma che pode acompañar outros pronomes de solidariedade, sobre todo vos: Non che vos sei nada; Estas sardiñas non che me vos sentaron nada ben.
• Non debe aparecer na mesma secuencia outro pronome idéntico.

Na colocación segue as regras xerais dos pronomes átonos:

• En singular precede os demais pronomes, agás se, que sempre vai primeiro: Non che mo trouxo; Tróuxochemo; Déncheme as grazas.
• En plural adoita ir entre os pronomes ou integrado nas contraccións: O coche déronmevolo onte; Déumevolas.

Dativo de interese

O dativo de interese indica a persoa que, sen ser participante directo nos feitos, se sente afectada por eles ou ten especial interese no que se di. As formas son as mesmas ca as do complemento indirecto: me, che, lle, nos, vos, lles.

Exemplos:

• Naceume un fillo.
• Deus lle me dea saúde.
• O neno non che me come nada.
• Non te me vaias de aquí.

Esquema final

O verbo

O verbo expresa acción, proceso, estado ou existencia. En galego cómpre atender especialmente á formación dos tempos, ás irregularidades e á ausencia de tempos compostos equivalentes aos do castelán.

O presente

O presente pode aparecer en indicativo, subxuntivo e imperativo. Nos verbos regulares fórmase segundo a conxugación á que pertenza o verbo.

O presente de subxuntivo fórmase normalmente a partir da primeira persoa do presente de indicativo. Así, as irregularidades da primeira persoa do indicativo adoitan trasladarse ao subxuntivo:

• vallo → valla
• pairo → paira
• fago → faga
• teño → teña

O imperativo negativo fórmase co presente de subxuntivo:

• canta → non cantes
• facede → non fagades
• vai → non vaias
• sede → non sexades

O copretérito de indicativo

O copretérito expresa accións pasadas habituais, durativas ou simultáneas con outra acción pasada.

Só presentan irregularidade no copretérito algúns verbos moi frecuentes:

O pretérito de indicativo

En galego non existen tempos compostos equivalentes aos do castelán. Polo tanto, non se debe empregar *hei cantado co valor de cantei.

• Mellor: Cantei varias veces en directo.
• Evitar: *Hei cantado varias veces en directo.

Tampouco se debe substituír este castelanismo por ter + participio cando se quere expresar unha acción puntual no pasado. A perífrase ter + participio é correcta, mais ten valor reiterativo ou acumulativo:

• Teño cantado varias veces en directo = cantei varias veces ao longo do tempo.

Observacións sobre o pretérito

• A forma correcta da 2ª persoa de singular é -ches: cantaches, varriches, viviches. Formas como *cantache, *cantaste ou *cantastes con valor singular son dialectais ou non estándar.
• A 2ª persoa de plural remata en -stes: cantastes, varrestes, vivistes. Formas como *cantáchedes ou *cantástedes son dialectais.
• A 1ª persoa de plural do pretérito non leva acentuación esdrúxula, senón grave: cantamos, non *cantámos.
• O pretérito do verbo ir non é *iba, senón fun.
• Na 2ª conxugación, a 1ª persoa de plural coincide coa do presente: Hoxe bebemos viño / Onte bebemos viño. A forma *bebimos é castelanismo.

O futuro e o pospretérito

O futuro e o pospretérito fórmanse engadindo as terminacións directamente ao infinitivo.

Exemplos:

• cantarei, cantarás, cantará, cantaremos, cantaredes, cantarán
• varrerei, varrerás, varrerá, varreremos, varreredes, varrerán
• vivirei, vivirás, vivirá, viviremos, viviredes, vivirán
• cantaría, cantarías, cantaría, cantariamos, cantariades, cantarían

Só algúns verbos presentan irregularidade na raíz, non nas terminacións:

Outros verbos como valer, poder, saber ou querer manteñen a raíz do infinitivo:

• valerei, poderás, saberemos, quererían.

No pospretérito, a 1ª e a 2ª persoas de plural teñen acentuación grave e non esdrúxula:

• fariamos, non *faríamos.
• diriades, non *diríades.

A idea de futuro tamén pode expresarse mediante perífrases:

• ir + infinitivo: Se queres, mañá vou facerlle a compra.
• haber (de) + infinitivo: Algún día hei de gañar / Algún día hei gañar.

O antepretérito de indicativo e o pretérito de subxuntivo

Estes tempos fórmanse sobre a raíz do pretérito de indicativo. Nos verbos regulares, esa raíz coincide co infinitivo; nos irregulares, coincide coa raíz propia do pretérito.

Exemplo co verbo poder:

• Pretérito de indicativo: puiden → raíz puid-.
• Antepretérito: puidera.
• Pretérito de subxuntivo: puidese.

Exemplos:

• cantara, cantaras, cantara, cantaramos, cantarades, cantaran
• cantase, cantases, cantase, cantásemos, cantásedes, cantasen
• puidera, puideras, puidera, puideramos, puiderades, puideran
• puidese, puideses, puidese, puidésemos, puidésedes, puidesen

No antepretérito, a 1ª e a 2ª persoas do plural teñen acentuación grave:

• moeramos, non *moéramos.
• collerades, non *collérades.

Valores do antepretérito e do pretérito de subxuntivo

Estes dous tempos non son sempre intercambiables. Só poden alternar con valor desiderativo:

• Oxalá estiveras aquí máis tempo.
• Oxalá estiveses aquí máis tempo.

Esquema final

Verbos regulares e semirregulares

Este apartado amplía o estudo do verbo e recolle algúns casos que adoitan xerar dúbidas: verbos regulares que parecen irregulares, verbos semirregulares, alternancias vocálicas, infinitivo conxugado, derivados de verbos irregulares e verbos que pertencen á segunda ou á terceira conxugación.

Verbos regulares que poden parecer irregulares

Algúns verbos presentan mudanzas gráficas ou fonéticas que non deben considerarse irregularidades, porque responden ás regras xerais da escrita ou da conxugación.

Os verbos dicir e facer son irregulares e non deben incluírse no grupo regular de -cir.

Verbos semirregulares: -aír, -oír, -aer, -oer

Son verbos semirregulares porque só presentan irregularidade no tema de presente: primeira persoa do presente de indicativo, presente de subxuntivo e, nalgúns casos, imperativo.

Estes verbos manteñen unha oposición importante entre certas formas do copretérito e do presente de subxuntivo:

• Copretérito: moïamos, oïamos, saïades.
• Presente de subxuntivo: moiamos, oiamos, saiades.

Verbos con alternancia vocálica

Algúns verbos da terceira conxugación presentan alternancia na vogal da raíz no tema de presente. Isto afecta ao presente de indicativo e, por correspondencia, ao presente de subxuntivo e ao imperativo. Nos demais tempos compórtanse como verbos regulares.

Cómpre distinguir tres grandes modelos:

• Verbos con e no radical e alternancia de tres graos.
• Verbos con e no radical e alternancia de dous graos.
• Verbos con u no radical e alternancia u/o.

Verbos con e no radical: alternancia de tres graos

Neste grupo hai alternancia entre i, e pechado e e aberto. A alternancia aparece no presente de indicativo e esténdese ao subxuntivo e ao imperativo.

Seguen este modelo, entre outros:

Verbos con e no radical: alternancia de dous graos

Neste grupo aparece a alternancia e/i, mais sen a alternancia de abertura propia do grupo anterior.

Seguen este modelo moitos verbos da terceira conxugación con e no radical:

advertir, competir, divertir, esixir, espir, inserir, medir, pedir, repetir, vestir e os seus derivados.

Exemplos:

• advirto, advirtes, advirte, advertimos, advertides, advirten.
• compito, compites, compite, competimos, competides, compiten.
• repito, repites, repite, repetimos, repetides, repiten.

Verbos con u no radical

Os verbos da terceira conxugación con u no radical poden presentar alternancia entre u e o no presente de indicativo. O presente de subxuntivo e o imperativo fórmanse regularmente sobre a raíz con u, agás as formas do imperativo que coinciden co presente de indicativo.

Seguen este modelo, entre outros:

acudir, bulir, cubrir, cumprir co significado de ‘ser mester’, cuspir, durmir, engulir, fuxir, lucir, mulir, munir, pulir, ruxir, subir, sufrir, sumir, tusir, ulir, urdir, xunguir, xurdir e algúns derivados.

Non presentan esta alternancia moitos verbos de procedencia culta ou de formación distinta, como:

cumprir co significado de ‘completar’, cutir, embutir, esculpir, gruñir, nutrir, rustir, suplir, tupir, unir, unxir, urxir, zurcir e moitos rematados en -cumbir, -ctir, -ducir, -fundir, -ludir ou -uír.

Tamén son regulares os rematados en -sumir cando pertencen a este grupo culto:

asumir, presumir, resumir.

Outros verbos con alternancia na segunda conxugación

Na segunda conxugación tamén hai verbos con alternancia de abertura vocálica, aínda que esta non se reflicte na escrita. Afecta sobre todo a verbos con e ou o como vogal radical.

Seguen este modelo moitos verbos da segunda conxugación con e ou o na raíz: tremer, temer, volver, cocer, coller.

Presentan sempre vogal aberta, sen alternancia, verbos como quecer, esquecer e poder.

Presentan sempre vogal pechada verbos como deber, crer, ler e os seus derivados.

Derivados de verbos irregulares

Os derivados de verbos irregulares non sempre se comportan do mesmo xeito. Nalgúns casos seguen a irregularidade do verbo base; noutros, presentan conxugación regular.

Dúbidas entre segunda e terceira conxugación

Algúns verbos poden xerar dúbidas porque en castelán pertencen a outro modelo ou porque a súa forma non permite identificar facilmente a conxugación.

Exemplos de uso:

• A auga ferve moi axiña.
• O atleta correu toda a carreira.
• O texto converxe coa proposta anterior.
• A comisión corrixiu os erros.
• Ela advertiu do perigo.
• Os nenos divertíronse moito.

Esquema final

O infinitivo conxugado

O infinitivo galego ten dúas formas: unha invariable e outra conxugada. O infinitivo conxugado é unha forma propia do galego e do portugués, aínda que no galego actual tende a diminuír o seu uso por influencia do castelán.

Fórmase engadindo ao infinitivo as seguintes desinencias persoais:

Uso do infinitivo conxugado

O infinitivo conxugado emprégase para marcar con claridade quen é o suxeito do infinitivo, especialmente cando pode haber ambigüidade.

O infinitivo conxugado adoita aparecer en cláusulas subordinadas e moitas veces pode substituírse por unha construción con conxunción e verbo en forma persoal.

O infinitivo conxugado é especialmente útil para evitar ambigüidades:

• Ao servir a comida, todos calaron → non se sabe quen serviu.
• Ao servires a comida, todos calaron → serviches ti.
• Ao servirmos a comida, todos calaron → servimos nós.
• Ao servirdes a comida, todos calaron → servistes vós.
• Ao serviren a comida, todos calaron → serviron eles ou elas.

En xeral, o infinitivo conxugado é obrigatorio ou moi recomendábel cando o seu suxeito é diferente do do verbo principal ou cando, sendo o mesmo, está expresamente indicado. Nos demais casos adoita empregarse a forma non conxugada.

Uso do infinitivo invariable

O infinitivo invariable emprégase cando non é necesario marcar un suxeito propio ou cando forma unha unidade moi estreita co verbo do que depende.

En xeral, emprégase o infinitivo invariable cando ten o mesmo suxeito ca o verbo do que depende e está pegado a el ou separado só por unha preposición.

Esquema final

O futuro de subxuntivo

O futuro de subxuntivo era un tempo verbal de uso normal no galego medieval e mantense vivo no portugués actual. No galego moderno, porén, quedou moi restrinxido: consérvase sobre todo na linguaxe administrativa e xurídica, no refraneiro e no cancioneiro popular.

Na lingua oral común foi substituído case sempre por outros tempos verbais, especialmente polo presente de subxuntivo ou polo presente de indicativo. Con todo, na lingua culta e formal pode recuperarse cando o contexto o xustifique.

O futuro de subxuntivo expresa unha acción futura, hipotética e non realizada, mais con posibilidade de chegar a realizarse.

• Cando fores pai, saberás o que se sente.
• Se acadaren os 10 puntos, poderán presentarse á segunda proba.
• Fai o que o crego dixer e non o que el fixer.

Condicións de uso

O futuro de subxuntivo presenta varias restricións importantes:

• Úsase sempre en cláusulas subordinadas, nunca en oracións independentes.
• O verbo da oración principal adoita ir en futuro de indicativo, presente de indicativo, presente de subxuntivo ou imperativo.
• Non debe depender dunha oración principal en pretérito nin en condicional.
• Non debe confundirse co infinitivo conxugado.

Futuro de subxuntivo e infinitivo conxugado

O futuro de subxuntivo refírese a accións futuras, hipotéticas e non reais. Ademais, depende de conxuncións como se, cando, como, onde ou de relativos como quen, que, canto.

O infinitivo conxugado, pola súa parte, pode depender de preposicións, mais non de conxuncións.

Esquema final

As perífrases verbais

Unha perífrase verbal é unha construción formada por dous verbos que constitúen unha unidade significativa e sintáctica. O primeiro verbo, chamado auxiliar, aparece conxugado e achega información gramatical de persoa, número, tempo, aspecto ou modo. O segundo verbo, chamado auxiliado, aparece en infinitivo, participio ou xerundio e achega o significado léxico principal.

Entre os dous verbos pode aparecer un elemento de relación: unha preposición —a, de, en, para, por— ou a conxunción que.

Perífrases temporais

As perífrases temporais expresan valores de futuridade ou de inminencia. Ás veces a fronteira entre ambos os valores non é clara.

Son frecuentes co auxiliar en presente, cando indican futuro, e en copretérito, cando teñen valor condicional ou de inminencia no pasado. Son moito menos habituais co auxiliar en futuro ou en pospretérito.

A construción estar a piques de / estar a punto de + infinitivo tamén expresa inminencia:

• Estivo a piques de caer.
• Estaba a punto de marchar.

Algunhas formas con futuro aparente non expresan futuridade real, senón valor modal, hipótese ou réplica:

• Como se fai?
• Como se ha facer? Como sempre!
• E pagaron?
• Que habían pagar!

Perífrases modais

As perífrases modais expresan obriga, necesidade, posibilidade ou probabilidade.

Como criterio xeral, recoméndase empregar deber + infinitivo para a obriga e deber de + infinitivo para a probabilidade:

• Debes estudar máis = tes a obriga de estudar máis.
• Debe de estar na casa = probablemente está na casa.

As construcións pode ser que e poida que expresan tamén posibilidade, normalmente seguidas de forma verbal en subxuntivo:

• Pode ser que veña mañá.
• Poida que teñades razón.

Perífrases pasivas

Perífrases aspectuais

As perífrases aspectuais expresan o desenvolvemento da acción: inicio, duración, repetición, finalización ou resultado.

Tamén indican acción acabada as seguintes construcións:

• ter + participio concordado: Antes de que acabe o ano xa ten publicada outra novela; Teño os billetes ben gardados.
• estar + participio: Cando chegues, eu xa estou duchada e vestida.
• andar + participio: Anda feito un preguiceiro.

Non todas as construcións con dous verbos son perífrases. Non son perifrásticas, por exemplo:

• Ir(se) + conxunción + verbo: Coa mesma, van eles e tíranlle unha pedra.
• Coller + conxunción + verbo: Colleu ela e díxolle que non quería.

Esquema final

Adverbios e locucións adverbiais

Os adverbios e as locucións adverbiais modifican o verbo, un adxectivo, outro adverbio ou toda unha oración. Poden expresar lugar, tempo, modo, cantidade, inclusión, dúbida, afirmación ou negación.

Adverbios de lugar

Estas distincións son teóricas e na práctica hai maior liberdade de uso. Ademais, poden existir preferencias xeográficas: nalgunhas zonas úsanse máis acó/aló e noutras acá/alá.

Outros adverbios e locucións de lugar

O interrogativo u significa ‘onde está?’ e vai sempre sen verbo. Pode aparecer con pronome ou co artigo:

• U-lo libro?
• E o libro, ulo?
• U-los cartos?

Adverbios de tempo

Adverbios de modo

Adverbios de cantidade, inclusión e dúbida

Adverbios de afirmación e negación

Na resposta afirmativa existen varias posibilidades:

• Responder co verbo: —Recollíchelo? —Recollín.
• Responder co verbo reforzado co adverbio si: —Recollíchelo? —Si, recollín.
• Repetir parte da pregunta: —E viviu sempre nesta casa? —Sempre.
• Empregar partículas afirmativas: si, pois si, si ho, si, si, pero...
• Empregar adverbios en -mente: efectivamente, certamente, exactamente.
• Empregar fórmulas: así é, así mesmo, así mesmo é, claro que si, abofé que si, de seguro que si, de certo que si, ben seguro, xaora.

Na resposta negativa poden aparecer fórmulas como:

• non
• non tal
• a interxección ca...

Tamén cómpre lembrar algunhas equivalencias:

Esquema final

Preposicións e locucións preposicionais

As preposicións e locucións preposicionais establecen relacións de lugar, tempo, causa, finalidade, medio, oposición, substitución, condición ou concesión entre os elementos da oración. No nivel avanzado cómpre atender tanto ao valor propio de cada forma como ás interferencias do castelán.

A preposición a

É incorrecto o uso da preposición a por influencia do castelán en expresións en que o galego pide outras construcións.

O complemento directo non leva normalmente a preposición a:

• Chamou un médico.
• Vin Xiana pola rúa.
• Vin teu irmán no parque.

Só se constrúe con a nalgúns casos:

Esquema final

Conxuncións e locucións conxuntivas

As conxuncións e locucións conxuntivas enlazan palabras, sintagmas ou oracións. Poden ser coordinantes, se unen elementos do mesmo nivel sintáctico, ou subordinantes, se introducen unha oración dependente doutra.

Observacións

• Mais con valor adversativo equivale a pero: Quería ir, mais non puido.
• Máis con acento é adverbio de cantidade: Quero máis.
• No entanto, con todo, porén e non obstante introducen unha oposición ou restrición respecto do dito antes.
• As estruturas distributivas poden empregar ou... ou, ora... ora, xa... xa, ben... ben, quer... quer, sexa... sexa.

Exemplos de uso

Observacións de uso

• Ata que e até que poden expresar límite temporal. Deica que só debe empregarse cando hai un punto de partida presente ou próximo.
• Asemade pode ter valor temporal de simultaneidade, pero non debe empregarse como equivalente de ademais.
• Conque ten valor consecutivo: Non estudaches, conque agora non te queixes.
• Como pode ter valor modal, causal ou comparativo segundo o contexto:
  • Modal: Faino como queiras.
  • Causal: Como non viñeches, marchamos.
  • Comparativo: É tan alto como seu irmán.
• Que pode introducir completivas, causais ou consecutivas; cómpre interpretar o seu valor polo contexto.
• Nas comparativas con pronomes persoais tónicos empréganse ca e coma: máis ca min, tan coma ti.
• Nas comparativas con oración empréganse do que e como: máis do que pensaba, tan ben como dicías.

Esquema final

Confusión entre acusativo e dativo

En galego cómpre distinguir entre os pronomes de acusativo, que funcionan como complemento directo —por exemplo, te, o, a, os, as—, e os pronomes de dativo, que funcionan como complemento indirecto —por exemplo, che, lle, lles.

No caso da segunda persoa, a oposición máis habitual é:

• te → complemento directo: Vinte onte.
• che → complemento indirecto: Deiche o libro.

A confusión entre estas dúas formas aparece sobre todo con verbos que poden levar un complemento de persoa e outro de cousa, con verbos que admiten suplemento, con suxeitos inanimados ou con verbos que mudan de significado segundo se constrúan con acusativo ou dativo.

Verbos que mudan de significado segundo leven acusativo ou dativo

Algúns verbos presentan diferenzas de significado ou de construción segundo se empreguen con acusativo/CD ou con dativo/CI. A táboa seguinte recolle os casos principais.

Esquema final

A regra xeral é: cando hai persoa + cousa, a cousa adoita funcionar como CD e a persoa como CI. Por iso dicimos roubáronche os cartos, perdoeille a débeda ou ensinouche a camisa nova.

A interpolación

A interpolación consiste na inserción dunha ou varias palabras entre o pronome persoal átono anteposto e o verbo.

É un fenómeno característico do galego-portugués, moi frecuente na lingua medieval e tamén presente en textos literarios clásicos e populares. Hoxe está en recesión e pode soar arcaizante, mais segue sendo un recurso correcto e propio da lingua galega.

Exemplos:

• O que che eu digo.
• Nunca o eu tiña visto antes.
• Non sabes o que me ela fixo.
• Quen cho a ti dixo?
• Como lle non vai falar?
• Non sei quen o alí meteu.
• Se llo así explicas, non te vai entender.

A interpolación só é posible cando existe algún elemento que obriga ou favorece a anteposición do pronome átono. Ademais, o pronome non pode ocupar a posición inicial absoluta do enunciado.

• Incorrecto: *Me non gusta nada.
• Correcto: Sabes que me non gusta nada.

Aínda que algunhas interpolacións poidan soar pouco habituais na lingua actual, son construcións correctas e características do galego. Poden empregarse con valor estilístico, especialmente en rexistros cultos, literarios ou de recuperación expresiva da sintaxe galega.

O atributo concertado e non concertado

Os pronomes átonos o, a, os, as —e as súas variantes lo, la, los, las e no, na, nos, nas— poden funcionar non só como complemento directo, senón tamén como marca dun atributo ou dun predicativo.

A diferenza principal está en se o pronome expresa unha calidade ou unha identificación.

A oposición pode resumirse así:

• Non o son → non teñen esa calidade ou condición.
• Non os son → non son esas persoas concretas.

Existe unha tendencia a empregar sempre a forma masculina o, mais nos casos de identificación cómpre manter a concordancia: o, a, os, as.

Usos especiais do pronome el

O pronome el pode aparecer con usos expresivos nos que non desempeña unha función sintáctica ordinaria. Neses casos funciona como unha marca estilística ou discursiva, moitas veces con sabor tradicional, literario ou coloquial.

Cando é invariábel, non concorda con ningún elemento e pode equivaler, segundo o contexto, a valores como iso, a cousa é que, entón, logo ou acaso.

Esquema final

Verbos regulares e semirregulares

Cómpre distinguir entre verbos regulares, que seguen o modelo xeral de conxugación, e verbos semirregulares, que só presentan alteracións no presente de indicativo, no presente de subxuntivo e, nalgúns casos, no imperativo.

Verbos regulares

Son regulares os verbos que manteñen o comportamento esperado da súa conxugación, aínda que poidan presentar cambios gráficos necesarios para conservar a pronuncia.

Verbos rematados en -cir e -cer

Os verbos rematados en -cir e -cer son regulares, tanto nos tempos de presente coma nos de pretérito. O cambio gráfico de c a z non se considera unha irregularidade.

Excepción: os verbos dicir e facer son irregulares.

Verbos crer, ler e rir

Verbos rematados en -uír

Os verbos rematados en -uír, como concluír, atribuír ou distribuír, son regulares. No presente non introducen un i adicional.

Verbos semirregulares

Son semirregulares os verbos que só presentan irregularidade no presente de indicativo e no presente de subxuntivo.

Verbos rematados en -aír, -oír, -aer e -oer

Estes verbos introducen un i na primeira persoa do presente de indicativo e en todo o presente de subxuntivo.

Verbos con alternancia vocálica

Os verbos con alternancia vocálica presentan alteracións na vogal da raíz só no tema de presente. A irregularidade aparece no presente de indicativo e, por correspondencia, no presente de subxuntivo e no imperativo. No resto dos tempos compórtanse como verbos regulares.

Na escrita, esta alternancia só se reflicte nos verbos da terceira conxugación.

Verbos con e no radical: primeiro grupo

Presentan alternancia i – e – e aberto.

Seguen este modelo:

• servir e derivados;
• ferir e malferir;
• mentir e desmentir;
• seguir, conseguir, perseguir, proseguir;
• sentir, consentir, resentir, presentir, asentir, disentir.

Verbos con e no radical: segundo grupo

Presentan alternancia i – e.

Seguen este modelo a maioría dos verbos da terceira conxugación con e no radical:

divertir, espir, medir, pedir, vestir, inserir, competir, advertir, etc.

Verbos con u no radical

Presentan alternancia entre u e o aberto no presente de indicativo. O presente de subxuntivo e o imperativo son regulares.

Seguen este modelo, entre outros:

cudir e acudir, sacudir; bulir e rebulir; cubrir, encubrir, descubrir, recubrir; cumprir co significado de ‘ser mester’; cuspir, durmir, engulir; fundir co significado de ‘render’; fuxir; lucir, relucir, translucir, deslucir, tremelucir; mulir, muxir, pulir, ruxir, subir, sufrir; sumir, consumir, ensumir; tusir, ulir, urdir, xunguir, xurdir.

Verbos con u no radical que non teñen alternancia

Non presentan alternancia os seguintes verbos, moitos deles de procedencia culta:

cumprir co significado de ‘completar’, curtir, embutir, escapulir, esculpir, fulxir, refulxir, gruñir, nutrir, rustrir, suplir, tupir, entupir, desentupir, unir, reunir, desunir, unxir, urxir, zurcir.

Tampouco presentan alternancia os verbos rematados en:

• -cumbir: sucumbir, incumbir;
• -cutir: repercutir, discutir;
• -ducir: conducir, reducir;
• -fundir, cando non significa ‘render’: fundir ‘derreter’, difundir, confundir;
• -ludir: eludir, aludir;
• -uír: atribuír, distribuír.

Tamén son regulares os rematados en -sumir:

asumir, presumir, resumir.

Esquema final

O artigo: usos principais

Artigo con nomes propios e topónimos

O posesivo: valores especiais

Outras recomendacións

Construcións reflexivas recíprocas

Para expresar a reflexividade, o galego só marca o obxecto directo.

Polo xeral, chega co clítico en acusativo; na terceira persoa emprégase se.

• Laveime ben esta mañá.
• Enfeitácheste formal hoxe?
• Non nos vemos no espello.

Se se quere enfatizar cun pronome, este adoita ir acompañado de mesmo(s)/mesma(s) ou propio(s)/propia(s).

• Laveime ben a min mesmo/a esta mañá.
• Enfeitácheste ti mesmo/a formal hoxe?
• Non nos vemos a nós mesmos/as no espello.

O galego, á diferenza do castelán, non expresa o reflexivo cando se trata do obxecto indirecto.

• Pinteime os beizos → Pintei os beizos.
• Lavouse a cara → Lavou a cara.

Para a reciprocidade, úsanse os clíticos da mesma maneira que na reflexividade.

• Criticámonos sempre con moito respecto.
• Escribiádesvos todos os meses.
• É mellor non nos insultarmos.

Loxicamente, hai casos de ambigüidade, como en:

• Os actores gustaban de se describir espontaneamente.

No exemplo anterior, pode entenderse que se describen a si mesmos/as ou uns aos outros.

Como se ve, a forma plena da reciprocidade é:

un(s) ao(s) outro(s) / unha(s) á(s) outra(s)

• Os conselleiros louvávanse uns aos outros despois do consello.

OD de persoa con "a"

En galego, o obxecto directo ou complemento directo normalmente non leva preposición, mesmo cando se refire a persoas:

• O público apoia os xogadores.
• Encamiñan os seus alumnos cara á lectura.
• Esta conferencia reuniu representantes de todos os sectores.

A preposición a só aparece en determinados casos, sobre todo para evitar ambigüidades entre o suxeito e o obxecto directo, ou cando o complemento directo pertence a certos grupos gramaticais.

1. Úsase a co obxecto directo

a. Cando o OD é un pronome persoal ou un pronome referido a persoa

• Coñéceo a el.
• Non coñecín a ninguén pola rúa.
• Viches a alguén na praza?
• Saudeivos a vós, non recordas?
• Respecta a quen che axuda.
• Atende primeiro a estes, que teñen présa.

b. Cando o OD é un nome propio de persoa

• Saúda a María, ho.
• Viron a Manuel.
• Criticaron a Xosé na reunión.

Con todo, se o nome propio leva artigo, non se engade unha nova preposición. No masculino vese claramente:

• Coñeces o Pedro?
• Non: Coñeces ao Pedro?

No feminino, a forma pode coincidir graficamente:

• Viron a María.

Neste caso, segundo o uso, ese a pode funcionar como artigo diante do nome propio, non necesariamente como preposición.

c. Cando o OD é un nome de parentesco introducido só polo posesivo, sen artigo

• Coñecín a teu pai o outro día.
• Criticou a seu irmán diante de todos.

Mais, se aparece o artigo, omítese a preposición:

• Coñecín o teu pai o outro día.
• Criticou o seu irmán diante de todos.

d. Con nomes propios non persoais tratados como entidades personificadas

• Italia alcanzou a Francia na clasificación.
• O Celta superou ao Deportivo na táboa.

e. Cando hai risco de confusión entre suxeito e OD

A preposición pode empregarse para aclarar quen realiza a acción e quen a recibe, especialmente se o suxeito e o obxecto directo aparecen antepostos ou pospostos.

• Apoian os médicos aos farmacéuticos?
• Acusou o xardineiro á veciña.
• Ao home, o neno viuno na rúa.

2. Non se usa a co obxecto directo

a. Con sintagmas nominais comúns, aínda que se refiran a persoas

• Coñezo xente moi hábil para estas cousas.
• Contratei traballadores da aldea veciña.
• Intimidaron o inimigo.
• Eliminou os decanos.
• Dirixiu as orquestras galegas.

b. Con sintagmas cuantificados

• Vin uns nenos aí fóra.
• Reuniu varios representantes.
• Comprometeuse a mandar un grupo deles a Madrid.

c. Con sintagmas definidos introducidos por artigo ou determinante

• Vouche presentar o meu socio.
• Encamiñan os seus alumnos cara á lectura.
• Levou tras de si os cristiáns da zona oriental.
• Santo Estevo vixía o neno Xesús.

3. Erros frecuentes

Cómpre evitar a tendencia a empregar a como en castelán diante de calquera obxecto directo de persoa.

• Incorrecto: Encamiñan aos seus alumnos cara á lectura.

• Correcto: Encamiñan os seus alumnos cara á lectura.

• Incorrecto: Dirixir ás orquestras galegas.

• Correcto: Dirixir as orquestras galegas.

• Incorrecto: Elimina aos decanos.

• Correcto: Elimina os decanos.

• Incorrecto: Intimidaron ao inimigo.

• Correcto: Intimidaron o inimigo.

• Incorrecto: Esta conferencia reuniu a representantes de todos os sectores.

• Correcto: Esta conferencia reuniu representantes de todos os sectores.

Distinción entre as formas en -ra e -se

Nos usos formais cómpre distinguir claramente entre o antepretérito de indicativo ou pretérito pluscuamperfecto en -ra e o pretérito de subxuntivo en -se.

O antepretérito de indicativo ou pretérito pluscuamperfecto: -ra

O antepretérito de indicativo expresa unha acción real, xa sucedida, anterior a outra tamén pasada.

Equivale, en boa medida, ao pluscuamperfecto castelán formado con había + participio.

• Cando cheguei á festa, xa marchara todo o mundo.
• Sara contou que fora ao Ribeiro e que comprara dous viños.

Ademais deste valor temporal, as formas en -ra poden ter outros usos:

O pretérito de subxuntivo ou pretérito imperfecto de subxuntivo: -se

O pretérito de subxuntivo expresa unha acción non realizada, hipotética, desexada, dubidosa ou dependente doutra acción. O seu referente pode situarse no pasado, no presente ou no futuro, segundo o contexto.

• Pediulle que o acompañase.
• Intentou que lle fixese un debuxo gratis.
• Pechamos a porta para que non nos oíses.
• Non se entende que o que lle contou lle sentase tan mal.

Nestes exemplos, as accións expresadas polo subxuntivo —acompañar, facer, oír, sentar— non se presentan como feitos realizados no momento en que se pediu, intentou, pechou ou contou algo. Por iso, este tempo adoita ter un valor de posterioridade desde un momento pasado, sen que se concrete necesariamente o tempo exacto da acción.

Ademais, as formas en -se poden presentar estes valores:

Esquema comparativo

O participio

O participio fórmase engadindo -ado aos verbos da primeira conxugación e -ido aos verbos da segunda e da terceira conxugación.

Tamén existen participios irregulares de uso común:

Outros verbos presentan dobre forma de participio:

• unha forma regular, que se emprega normalmente con función verbal, sobre todo en perífrases e na voz pasiva;
• unha forma irregular, que funciona normalmente como adxectivo, isto é, como atributo con verbos como ser ou estar.

Exemplos:

• Levo acendido esa luz unha chea de veces.
• Teño eu acendido moitos días a esa hora.
• A lámpada está acesa.